Orhun Abideleri

Orhun Abideleri

Salı, Mayıs 26, 2009

Orhun Yazıtları, Göktürk Ä°mparatorluÄŸu’nun ünlü hükümdarı Bilge KaÄŸan devrinden kalma altı adet yazılı dikilitaÅŸtır. MoÄŸolistan’ın kuzeyinde, Baykal gölününü güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki KoÅŸo Saydam gölü yakınlarındadır.

Bu yazıtlardan Köl Tigin ve Bilge KaÄŸan yazıtları, Koçho Tsaydam bölgesindeki Orhun Irmağı civarında; Bilge Tonyukuk yazıtları ise, Köl Tigin ve Bilge KaÄŸan yazıtlarından yaklaşık 360 km uzakta, Tola Irmağı’nın yukarı yatağındaki Bayn Tsokto (Bayn Çokto) bölgesindedir. Bilge Tonyukuk yazıtlarının, (Orhun Irmağı civarında olmamasına raÄŸmen), Orhun yazıtlarıyla birlikte düşünülmesi, anılması Köl Tigin ve Bilge KaÄŸan yazıtları ile aynı döneme ait olması ve aynı konuları içermesindendir. Yazıtlar Türk dili, tarihi, edebiyatı, sanatı, töresi hakkında önemli bilgiler vermektedirler. Türk ve Türkçe adı, ilk kez DoÄŸu Göktürkler dönemine ait bu yazıtlarda geçmektedir.

Yazıtların üçü çok önemlidir. Ä°ki taÅŸtan oluÅŸan Tonyukuk 716, Köl Tigin (Kültigin) 732, Bilge KaÄŸan 735 yılında dikilmiÅŸtir. Köl Tigin yazıtı, Bilge KaÄŸan’ın aÄŸzından yazılmıştır. Kültigin, Bilge KaÄŸan’ın kardeÅŸi, buyrukçu ihtiyar Tonyukuk ise veziridir. Anıtların olduÄŸu yerde yalnızca dikilitaÅŸlar deÄŸil, yüzlerce heykel, balbal, ÅŸehir harabeleri, taÅŸ yollar, su kanalları, koç ve kaplumbaÄŸa heykelleri, sunak taÅŸları bulunmuÅŸtur.

Orhun Abideleri’ni ilk kez 1889 yılında Rus tarihçi Yardintsev bulmuÅŸtur. 1890′da bir Fin heyeti, 1891′de de bir Rus heyeti burada incelemelerde bulunmuÅŸtur. Bu heyetler yazıları çözememiÅŸlerdir. Fakat 1893 yılında Danimarkalı bilgin Vilhelm Thomsen, 38 harfli alfabeyi çözerek yazıtları okumayı baÅŸarmıştır. Alfabenin dördü sesli, dördü sessiz harften oluÅŸur. Yazıda harfler birbirine birleÅŸtirilmez, kelimeler de birbirlerinden iki nokta üstüste konularak ayrılır. SaÄŸdan sola ve yukarıdan aÅŸağıya yazılır. Orhun abidelerinde yazılar yukarıdan aÅŸağıya yazılmış ve saÄŸdan sola doÄŸru istiflenmiÅŸtir.